چون دومى مستلزم اوّلى است ( بدون عكس ) يعنى غرض مستلزم ماهيّت است ، فقط غرض را ذكر كرده است . زيرا كه غرض مشتمل بر هردو است . [ يعنى وقتى غرض ذكر شود ، در واقع مستلزم ماهيت آن نيز هست . بنابراين چنان است كه گوئى ماهيت هم مذكور باشد ] . سپس مىگويد : اين تعريف رسم منطق است . و رسوم يك شىء به اختلاف اعتبارات مختلف مىشود . بعضى رسوم بحسب ذات است . [ يعنى ذات شىء توصيف مىشود . مانند « الانسان حيوان متعجّب » ، يا « الانسان ضاحك » ] و گاه بحسب مقايسهء آن با چيز ديگر است مانند فعل آن ، يا فاعل آن ، يا غايت آن يا چيز ديگر « 1 » . مثلا در رسم كوزه مىگويند : « ظرفى است از روى يا از سفال كه چنين‌وچنان است » و اين رسم بحسب ذات است . يا اينكه مىگويند وسيله‌اى است براى آشاميدن آب . و اين رسم بحسب غايت است . و همچنين است حال در ساير اعتبارات . منطق فى نفسه علم است . اما بقياس با علوم ديگر آلت و افزار است و به همين جهت شيخ در جاى ديگر از آن به « علم آلى » تعبير كرده است . پس منطق را بحسب هريك از اين دو اعتبار [ 1 - فى نفسه علم بودن . 2 - علم آلى براى علوم ديگر بودن ] رسمى است . ليكن آن رسمى كه بيشتر به بيان غرض اختصاص دارد ، همان اعتبار قياس آن با غير است . و رسم منطق در اين موضع از كتاب اشارات به همين اعتبار است ( شرح اشارات ، ص 9 ) . ابن سينا پس از تمهيد مزبور به تعريف دقيق منطق مىپردازد كه « المنطق علم يتعلّم فيه ضروب الإنتقالات من أمور حاصلة فى ذهن الانسان إلى أمور مستحصلة » . و اگر بخواهيم موضوع منطق هم صريحا در تعريف ذكر شود ، مىگوئيم « منطق علمى است كه از معقولات ثانيه از لحاظ ايصال آنها به مطلوب بحث مىكند » . از تعريف منطق ، فايدهء آن هم بدست مىآيد . و آن نگاهدارى فكر از لغزش و خطا است . آدمى موجودى است متفكر كه چه در قضاوتهاى خود در زندگى روزانه ، و چه

--> ( 1 ) . قطب رازى در شرح خود بر اشارات مىگويد : رسم الشىء بحسب الذّات كقولنا : « الانسان هو المتعجب » . و بحسب فعله كقولنا : « ألنّار هى المحرقة » . و بحسب فاعله كقولنا « الإحراق إفناء الحرارة أجزاء الجسم ذى الرّطوبة » . و بحسب غايته كقولنا « السّكّين آلة قطّاعة » . و بحسب شىء آخر كتعريف الشىء بالنّسبة إلى موضوعه كقولنا « الفطوسة تقعير فى الأنف » . و رسم المنطق بحسب قياسه إلى غيره هو أنّه آلة قانونيّة ( ص 8 ) .